Η διάγνωση της σχιζοφρένειας συχνά προκαλεί φόβο, αβεβαιότητα και πολλά ερωτήματα, τόσο στον ίδιο τον άνθρωπο όσο και στην οικογένειά του. Δυστυχώς, μεγάλο μέρος όσων γνωρίζουμε για τη σχιζοφρένεια προέρχεται από λανθασμένες αντιλήψεις και στερεότυπα, τα οποία ενισχύουν το κοινωνικό στίγμα. Στην πραγματικότητα, η σχιζοφρένεια είναι μια χρόνια ψυχική διαταραχή που σήμερα μπορεί να αντιμετωπιστεί αποτελεσματικά, επιτρέποντας σε πολλούς ανθρώπους να σπουδάζουν, να εργάζονται, να δημιουργούν σχέσεις και να έχουν μια ουσιαστική και παραγωγική ζωή (McCutcheon et al., 2020).
Η σχιζοφρένεια επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο κάποιος αντιλαμβάνεται την πραγματικότητα, σκέφτεται, αισθάνεται και σχετίζεται με τους άλλους. Τα συμπτώματα διαφέρουν από άνθρωπο σε άνθρωπο και δεν εμφανίζονται όλα με την ίδια ένταση. Μπορεί να περιλαμβάνουν ψευδαισθήσεις, παραληρητικές ιδέες, δυσκολία στην οργάνωση της σκέψης, κοινωνική απόσυρση, μειωμένο ενδιαφέρον για δραστηριότητες και δυσκολία στην έκφραση των συναισθημάτων. Είναι σημαντικό να θυμόμαστε ότι τα συμπτώματα αυτά αποτελούν εκδηλώσεις της νόσου και όχι επιλογή ή χαρακτηριστικό της προσωπικότητας του ατόμου (Owen et al., 2016).
Ένας από τους πιο διαδεδομένους μύθους είναι ότι η σχιζοφρένεια σημαίνει «διπλή προσωπικότητα». Αυτό δεν ισχύει. Η σχιζοφρένεια δεν αφορά την ύπαρξη δύο προσωπικοτήτων, αλλά μια διαταραχή που επηρεάζει την αντίληψη της πραγματικότητας και την επεξεργασία των σκέψεων και των συναισθημάτων. Εξίσου λανθασμένη είναι η αντίληψη ότι οι άνθρωποι με σχιζοφρένεια είναι επικίνδυνοι. Η πλειονότητα δεν εμφανίζει βίαιη συμπεριφορά. Αντίθετα, πολύ συχνότερα οι ίδιοι γίνονται αποδέκτες προκατάληψης, κοινωνικού αποκλεισμού και διακρίσεων εξαιτίας του στίγματος που συνοδεύει τη διάγνωση (Owen et al., 2016).
Η έγκαιρη διάγνωση και η έναρξη θεραπείας αποτελούν καθοριστικούς παράγοντες για την πορεία της νόσου. Η θεραπεία συνήθως περιλαμβάνει αντιψυχωσική φαρμακευτική αγωγή, ψυχοεκπαίδευση, ψυχοκοινωνικές παρεμβάσεις και, όταν χρειάζεται, ψυχοθεραπεία. Στόχος δεν είναι μόνο ο έλεγχος των συμπτωμάτων αλλά και η διατήρηση της λειτουργικότητας, η ενίσχυση της αυτονομίας και η βελτίωση της ποιότητας ζωής. Η συνέπεια στη θεραπεία και η τακτική παρακολούθηση από τον ψυχίατρο μειώνουν σημαντικά τον κίνδυνο υποτροπών (McCutcheon et al., 2020).
Η σχιζοφρένεια, όμως, δεν αφορά μόνο τον άνθρωπο που νοσεί. Επηρεάζει ολόκληρη την οικογένεια. Οι συγγενείς συχνά αναλαμβάνουν για πολλά χρόνια τον ρόλο του βασικού φροντιστή, γεγονός που μπορεί να επιβαρύνει σημαντικά τη δική τους ψυχική υγεία. Η διεθνής βιβλιογραφία δείχνει ότι οι οικογένειες βιώνουν αυξημένα επίπεδα άγχους, χρόνιου στρες, θλίψης και καταθλιπτικών συμπτωμάτων, ενώ δεν είναι σπάνια τα συναισθήματα ενοχής, φόβου, αβεβαιότητας και αβοηθησίας. Πολλοί συγγενείς αισθάνονται ότι χάνουν σταδιακά την προσωπική και κοινωνική τους ζωή, περιορίζουν τις επαγγελματικές ή ψυχαγωγικές τους δραστηριότητες και απομονώνονται από φίλους και συγγενείς λόγω των αυξημένων απαιτήσεων της φροντίδας ή του κοινωνικού στίγματος που εξακολουθεί να συνοδεύει τη νόσο. Επιπλέον, η συνεχής επαγρύπνηση για πιθανή υποτροπή, οι συχνές νοσηλείες, οι οικονομικές επιβαρύνσεις και η αβεβαιότητα για το μέλλον δημιουργούν έναν χρόνιο ψυχολογικό φόρτο που μπορεί να επηρεάσει σημαντικά την ποιότητα ζωής όλων των μελών της οικογένειας (Lippi, 2016).
Για τον λόγο αυτό, οι σύγχρονες κατευθυντήριες οδηγίες δεν αντιμετωπίζουν μόνο τον ασθενή αλλά και την οικογένεια ως βασικό μέρος της θεραπευτικής διαδικασίας. Η ψυχοεκπαίδευση των συγγενών, η σωστή ενημέρωση για τη νόσο, η εκμάθηση αποτελεσματικών τρόπων επικοινωνίας και η συμμετοχή σε ομάδες υποστήριξης έχουν αποδειχθεί ότι μειώνουν το άγχος των φροντιστών, βελτιώνουν τη συνεργασία με τη θεραπεία και συμβάλλουν στη μείωση των υποτροπών και των νοσηλειών (Lippi, 2016; NICE, 2014).
Η οικογένεια μπορεί να προσφέρει ουσιαστική βοήθεια όταν γνωρίζει τι να περιμένει από τη νόσο. Η ήρεμη επικοινωνία, η αποφυγή έντονων συγκρούσεων ή επικριτικών σχολίων, η ενθάρρυνση της συνέχισης της θεραπείας και η αναγνώριση των πρώιμων σημείων πιθανής υποτροπής αποτελούν σημαντικά στοιχεία της καθημερινής υποστήριξης. Εξίσου σημαντικό είναι οι συγγενείς να μην παραμελούν τη δική τους ψυχική υγεία. Η αναζήτηση συμβουλευτικής ή ψυχολογικής υποστήριξης δεν αποτελεί ένδειξη αδυναμίας αλλά απαραίτητο μέρος της μακροχρόνιας φροντίδας.
Πότε πρέπει να επικοινωνήσετε άμεσα με τον ψυχίατρο;
Είναι σημαντικό να ζητήσετε έγκαιρα βοήθεια όταν παρατηρήσετε:
- έντονη επιδείνωση των ψυχωτικών συμπτωμάτων
- ξαφνική αϋπνία ή έντονη ανησυχία
- σημαντική αλλαγή στη συμπεριφορά ή στην προσωπική φροντίδα
- διακοπή της φαρμακευτικής αγωγής
- έντονη καχυποψία ή κοινωνική απόσυρση
- σκέψεις αυτοτραυματισμού ή αυτοκτονίας
Η έγκαιρη παρέμβαση μπορεί να αποτρέψει μια σοβαρότερη υποτροπή και να συμβάλει στη διατήρηση της σταθερότητας.
Η σχιζοφρένεια δεν καθορίζει την ταυτότητα ούτε τις δυνατότητες ενός ανθρώπου. Με τη σωστή θεραπεία, τη στενή συνεργασία με τους επαγγελματίες ψυχικής υγείας και την υποστήριξη της οικογένειας, πολλοί άνθρωποι καταφέρνουν να επιτύχουν τους προσωπικούς και επαγγελματικούς τους στόχους. Η ενημέρωση, η κατανόηση και η έγκαιρη αναζήτηση βοήθειας αποτελούν τα σημαντικότερα βήματα τόσο για την καλύτερη πορεία της νόσου όσο και για τη διατήρηση της ψυχικής υγείας ολόκληρης της οικογένειας.
Βιβλιογραφία (APA 7)
- Lippi, G. (2016). Schizophrenia in a member of the family: Burden, expressed emotion and addressing the needs of the whole family. South African Journal of Psychiatry, 22(1), 922. https://doi.org/10.4102/sajpsychiatry.v22i1.922
- McCutcheon, R. A., Reis Marques, T., & Howes, O. D. (2020). Schizophrenia—An overview. JAMA Psychiatry, 77(2), 201–210. https://doi.org/10.1001/jamapsychiatry.2019.3360
- National Institute for Health and Care Excellence. (2014). Psychosis and schizophrenia in adults: Prevention and management (NICE Clinical Guideline No. 178). National Institute for Health and Care Excellence. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK555203/
- Owen, M. J., Sawa, A., & Mortensen, P. B. (2016). Schizophrenia. The Lancet, 388(10039), 86–97. https://doi.org/10.1016/S0140-6736(15)01121-6