Όλοι έχουμε μια μοναδική προσωπικότητα. Ο τρόπος που σκεφτόμαστε, αισθανόμαστε, σχετιζόμαστε με τους άλλους και αντιμετωπίζουμε τις δυσκολίες αποτελεί μέρος αυτού που είμαστε. Οι διαφορές στην προσωπικότητα είναι φυσιολογικές και κάνουν κάθε άνθρωπο ξεχωριστό.
Υπάρχουν όμως περιπτώσεις όπου ορισμένα χαρακτηριστικά γίνονται τόσο επίμονα και άκαμπτα, ώστε δυσκολεύουν σημαντικά την καθημερινή ζωή, τις σχέσεις ή την εργασία του ατόμου. Τότε μπορεί να πρόκειται για κάποια διαταραχή προσωπικότητας και να χρειάζεται αξιολόγηση από ειδικό ψυχικής υγείας (Bateman et al., 2015).
Οι διαταραχές προσωπικότητας δεν αποτελούν «κακό χαρακτήρα», ούτε σημαίνουν ότι κάποιος είναι «δύσκολος άνθρωπος». Πρόκειται για αναγνωρισμένες ψυχικές διαταραχές, στις οποίες ο τρόπος σκέψης, η διαχείριση των συναισθημάτων και οι διαπροσωπικές σχέσεις παρουσιάζουν σταθερές δυσκολίες που προκαλούν σημαντική δυσφορία ή λειτουργική έκπτωση (Bach & First, 2018).
Ποιες είναι οι βασικές κατηγορίες;
Παραδοσιακά, οι διαταραχές προσωπικότητας ταξινομούνται σε τρεις μεγάλες ομάδες.
Η πρώτη ομάδα (Cluster A) περιλαμβάνει άτομα που μπορεί να φαίνονται περισσότερο αποστασιοποιημένα, καχύποπτα ή εκκεντρικά.
Η δεύτερη ομάδα (Cluster B) χαρακτηρίζεται από έντονες συναισθηματικές αντιδράσεις, παρορμητικότητα ή δυσκολίες στις διαπροσωπικές σχέσεις.
Η τρίτη ομάδα (Cluster C) αφορά κυρίως άτομα με έντονο άγχος, ανασφάλεια ή ανάγκη για έλεγχο και επιβεβαίωση.
Σήμερα όμως, η διεθνής ταξινόμηση ICD-11 απομακρύνεται σταδιακά από αυτή τη λογική και δίνει μεγαλύτερη έμφαση στη σοβαρότητα των δυσκολιών και στα κυρίαρχα χαρακτηριστικά της προσωπικότητας κάθε ανθρώπου, επιτρέποντας μια πιο εξατομικευμένη προσέγγιση (Bach & First, 2018).
Πότε χρειάζεται αξιολόγηση;
Όλοι μπορεί να θυμώνουμε εύκολα, να είμαστε περισσότερο αγχώδεις ή να δυσκολευόμαστε στις σχέσεις μας κατά περιόδους. Αυτό από μόνο του δεν σημαίνει ότι υπάρχει διαταραχή προσωπικότητας.
Η αξιολόγηση από ψυχίατρο ή ψυχολόγο είναι χρήσιμη όταν οι δυσκολίες:
- παραμένουν σταθερές για πολλά χρόνια
- εμφανίζονται σε διαφορετικούς τομείς της ζωής
- δημιουργούν επαναλαμβανόμενα προβλήματα στις σχέσεις
- επηρεάζουν σημαντικά την εργασία ή τη λειτουργικότητα
- προκαλούν έντονη ψυχική δυσφορία είτε στο ίδιο το άτομο είτε στο περιβάλλον του
Η διάγνωση δεν βασίζεται σε ένα μόνο χαρακτηριστικό ούτε μπορεί να γίνει μέσα από πληροφορίες στο διαδίκτυο ή από σύντομα τεστ. Απαιτεί ολοκληρωμένη κλινική αξιολόγηση και προσεκτική διερεύνηση του ιστορικού του ατόμου.
Θεραπεύονται;
Μία από τις μεγαλύτερες παρανοήσεις είναι ότι οι διαταραχές προσωπικότητας «δεν αλλάζουν». Στην πραγματικότητα, οι σύγχρονες έρευνες δείχνουν ότι πολλοί άνθρωποι παρουσιάζουν σημαντική βελτίωση όταν λάβουν την κατάλληλη θεραπευτική υποστήριξη (Bateman et al., 2015).
Η ψυχοθεραπεία αποτελεί τη βασική θεραπευτική επιλογή. Ανάλογα με τις ανάγκες του κάθε ανθρώπου, μπορεί να χρησιμοποιηθούν διαφορετικές προσεγγίσεις, όπως η Γνωσιακή-Συμπεριφορική Θεραπεία (CBT), η Διαλεκτική Συμπεριφορική Θεραπεία (DBT), η θεραπεία βασισμένη στη νοητικοποίηση (Mentalization-Based Therapy) και άλλες εξειδικευμένες μορφές ψυχοθεραπείας. Τα φάρμακα δεν θεραπεύουν τη διαταραχή προσωπικότητας, αλλά μπορεί να χρησιμοποιηθούν όταν συνυπάρχουν συμπτώματα όπως άγχος, κατάθλιψη ή έντονη παρορμητικότητα (Paris, 2008).
Ιδιαίτερα για την οριακή διαταραχή προσωπικότητας, η οποία είναι μία από τις περισσότερο μελετημένες, γνωρίζουμε σήμερα ότι η πρόγνωση είναι πολύ καλύτερη από ό,τι πιστευόταν παλαιότερα. Με την κατάλληλη θεραπεία, πολλοί άνθρωποι βελτιώνουν σημαντικά τη συναισθηματική τους σταθερότητα, τις διαπροσωπικές σχέσεις και τη συνολική ποιότητα ζωής (Gunderson et al., 2018).
Το σημαντικότερο μήνυμα
Οι διαταραχές προσωπικότητας δεν ορίζουν την αξία ενός ανθρώπου ούτε αποτελούν «ταμπέλα» που τον συνοδεύει για πάντα. Πρόκειται για δυσκολίες που μπορούν να επηρεάσουν τον τρόπο με τον οποίο κάποιος σκέφτεται, αισθάνεται και σχετίζεται με τους άλλους, αλλά σήμερα υπάρχουν αποτελεσματικές θεραπευτικές παρεμβάσεις που μπορούν να οδηγήσουν σε ουσιαστική βελτίωση. Αν αισθάνεστε ότι επαναλαμβανόμενες δυσκολίες στις σχέσεις, στη διαχείριση των συναισθημάτων ή στην καθημερινή λειτουργικότητα επηρεάζουν τη ζωή σας, η έγκαιρη αξιολόγηση από ειδικό αποτελεί το πρώτο και σημαντικότερο βήμα.
Βιβλιογραφία (APA 7)
- Bach, B., & First, M. B. (2018). Application of the ICD-11 classification of personality disorders. BMC Psychiatry, 18(1), 351. https://doi.org/10.1186/s12888-018-1908-3
- Bateman, A. W., Gunderson, J., & Mulder, R. (2015). Treatment of personality disorder. The Lancet, 385(9969), 735–743. https://doi.org/10.1016/S0140-6736(14)61394-5
- Gunderson, J. G., Herpertz, S. C., Skodol, A. E., Torgersen, S., & Zanarini, M. C. (2018). Borderline personality disorder. Nature Reviews Disease Primers, 4, 18029. https://doi.org/10.1038/nrdp.2018.29
- Paris, J. (2008). Clinical trials of treatment for personality disorders. Psychiatric Clinics of North America, 31(3), 517–526. https://doi.org/10.1016/j.psc.2008.03.013